Дендрология зертханасы

Ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттары:

– «Ботаника және фитоинтродукция институты» РМК Бас ботаникалық бағындағы тірі ағаш өсімдіктерінің коллекциялық қорын Қазақстанның дамуының генетикалық потенциалын (орманшылық, көгалдандыру, ауыл шаруашы-

лығы, табиғатты қорғау мероприятиялары) қатар сақтау және дамыту. Бұл бағдар Білім және ғылым министрлігінің 2014-2018 жж. арналған

«ғылымның инфрақұрылымын модернизациялау және одан ары дамыту…» ведомстволық стратегиялық жоспарының 3 – тапсырмасына дәл келеді;

– өндірістің тиімділігін жоғарылату және та-

биғатты қорғау іс-шаралары (орманшылық, көгал-дандыру, ауыл шаруашылығы) үшін өсімдіктер ассортиментін көбейту және ұсыныстар жасау. Бағдар министрліктің «еліміздің экономикасын инновациялық индустрилизациялау бойынша қойылған тапсырмаларды реализациялау үшін экономиканы инновациялық дамыту нәтижесінде ғылымды синхронизациялаудағы» 1 – тапсырмасына дәл келеді;

– өсімдіктердің түрлік және ішкітүрлік ерекшелігін нақтылап, ішкітүрлер өзгерістерінің жалпы заңдылықтарын анықтау.

Зертхана қызметкерлер саны – 12: Зертхана меңгерушісі – Чекалин С.В., биология ғылымдарының кандидаты; Масалова В.А. –

ғқ.; Набиева С.В. – ғқ.; Хусаинова И.В. – ғқ.; Самойлова В.А. – ғқ.; Исмаилова Н.А., магистр – кғқ.; Пожарский А.С., магистр –кғқ.; Жунусов Г.С., магистр – кғқ.; Елисеева А.И., магистр – кғқ., Ишаева А.Н., магистрант –кғқ., Речицкая Т.Н. –аға инженер; Дегтев В.А. – агроном. Қызметкерлер квалификациясы: биология ғылымдарының кандидаты – 1; магистрлер – 4; магистрант – 1.

2013 – 2017 Ж. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ

 

2013 – 2014 жылдары «Жаһандық климаттың өзгерісі кезінде интродуцент өсімдіктердің тұрақ-

тылығының заңдылықтарын» зерттеу жалғас

тырылды. Ағаш өсімдіктерінің 60 таксоны жапырағының ұлпаларының бастапқы жылулық тұрақтылығын бағалау орындалды. Соның ішінде Berberis thunbergii DC. 16 сұрыбы және Corylus avellana L. 14 сұрыбы бар. Бір түрдің әр түрлі сұрыптары, бір түрдің әр түрлі популяциялары өсімдіктерінің жапырағының ұлпаларында жылулық тұрақтылығы бірдей еместігі анықталды. Хронобиологиялық сараптама анықтағандай жа-

пырақ ұлпаларының жылулық тұрақтылығы сипаттамасы және корреляциялық қарым-қатынас арасында өзара байланыс бар, бірақ олар бірдей еместігін жүргізілген зерттеу көрсетті. Орманжаңғақ тұқымдасы түрлері үшін жылулық тұрақтылығының сублетальдық шекарасы бүр-шіктерінің өсуінің бастапқы кезінде, ал осы түр-дің сұрыптарында бүршік өсуінің аяқталу кезіне тура келеді.

2013-2014 жж. зерттеулері нәтижесінде 10 ма-

қала жарық көрді. 2013-2015 жж. «Алматы аймағында өріктің генетикалық модификациясы: 1. Қазақстанның табиғи популяцияларынан жемістенуі қайталанған көктемгі суыққа төзімді қадімгі өрік формаларының сұрыптарын сынақтан өткізу» гранттық жоба бойынша зерттеу орындалды. Жұмыс мақсаты – Қазақстанның табиғи популяцияларынан жемістенуі қайталанған көктемгі суыққа төзімді қадімгі өрік (Armeniaca vulgaris Lam.) формаларының сұрыптарын сынақтан өткізу үшін егу материалдары мен сұрыптарын сынақтан өткізу учаскелерін дайындау. Аналық өсімдіктен алынған формалары мен олар өсуші популяциялардың ерекшеліктерін салыстыру жүргізілді. Аналық өсімдіктен алынған формаларының қасиеттері өзгергіштігінің кең спектрі бойынша популяциялардың өзгергіштігі ұқсас. Сонымен қатар аналық өсімдіктің төзімді формаларының көрсеткен мүмкіндіктері жалпы популяциялардағыдан өзгеше екендігі анықталды. ҚР БҒМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» РМК молекулярлық биология зертханасында 8 праймер бойынша ISSR әдісімен жүргізілген молекулярлық-генетикалық сараптама жемістенуі қайталанған көктемгі суыққа төзімді формалардың геномдық құрылысы ерекше екендігін, ал мұндай құрылыс әртүрлілігінің кең спектрлі іске асатынын көрсетті. Қазақстанның табиғи популяцияларынан жемістенуі қайталанатын көктемгі суыққа төзімді қадімгі өрік формаларының сұрыптары сынақтан өткізу учаскесіне отырғызылды. Көлемі 0,875 га жерге 197 көшет, 21 форма және бақылау «Краснощекий Никитский» сұрыбының 28 көшеті егілді. 205 өсімдіктердің формалары мен 28 бақылау аудандастырылған сұрыптарды, сонымен бірге өріктің жемістенуі қайталанған көктемгі суыққа төзімді 21 формасы сұрыптарын сынақтан өткізу учаскесі құрылды.

2015-2017 жж. зертхана «Қазақстанның оң

түстік және оңтүстік – шығысындағы бөріқарақаттың түрлері мен ішкі түрлерінің алуантүрлі-лігі» жобасы бойынша зерттеулер жүргізді. ISSR

маркерді пайдалану арқылы жүргізілген молекулярлық-генетикалық зерттеулер Berberies ilien-

sis M. Pop. және Berberis sphaerocarpa Kar. еt Kir.өз алдына жеке түр екендігін дәлелдеді. Бұл түрлердің табиғи гибридтену кезіндегі Іле бө-ріқарақат популяциясының молекулярлық-гене-тикалық сипаттамасы түр аралық дәрежеде немесе Іле бөріқарақатына өте жақын екендігін көрсетті. Іле бөріқарақатына жақын гибридтік популяция екі түрлік топтар – Өсек және Үлкен Өсек популяциялары тобының екеуінен де бірдей ерекшеленетін Темірлік популяциясына ұқсас болып шықты. Мүмкін бұл гибридтену кезінде қайсы түр аналық өсімдік қатары қатысуына байланысты болар. Ұзынша жемісті бөріқарақат молекулярлық-генетикалық жағынан барлық уақытта ерекшеленбейді, ол жұмыр жемісті бөріқарақатына  жақын. AFLP әдісімен жүргізілген молекуляр-лық-генетикалық зерттеулер Berberies oblonga (Regel) C.K. Schneid. түр емес, ал жұмыр жемісті барбаристің компоненті екендігін көрсетті.

Бөріқарақат жемістерін жүйелік-морфоло-гиялық зерттеу өсімдік жемістері пішіндерінің гомологиялық өзгергіштігі туралы көзқарасты өзгертіп, жемістер пішіндерінің гомологиялық өзгергіштігін «геометриялық» жүйеде қарауға мүмкіндік туғызды. Әртүрлілі жемістің формалары Berberies iliensis M. Pop., Berberis sphaerocarpa Kar. et Kir., Berberis integerrima Bunge, және Berberis sibirica Pall. жемістері пішіндерінің әр түрлі болуы біз ұсынған өзгергіштік жүйенің дұрыстығын дәлелдейді. Зерттелген бөріқарақаттың 12 жемісінің пішіндері «геометриялық» жүйеге сәйкес келеді. Жемістер пішіндерінің мұндай әр түрлі болуы түрлер популяциясының тобында, түрдің бір популяциясында, тіпті бір өсімдікте болуы мүмкін. Бөріқарақат жемістерінің шашағындағы жемістердің пішіндерінің өзгергіш-тігіне сараптама жасағанда, мұндай өзгергіштік мутациялық емес, эпигенетикалық өзгергіштік екендігін көрсетті. Жоба бойынша «Өсімдік жемістері пішіндерінің эпигенетикалық гомологиялық өзгергіштігі» атты монография және «Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік – шығысының бөріқарақаттары» атты кітабы дайындалды. 9 мақала жарық көрді.

2015-2017 жж. зертхана қызметкерлері «Жасыл экономикаға өту жағдайында Респуб-ликалық маңызды ерекше қорғалатын табиғи территориялардың – оңтүстік – шығыс және

орталық Қазақстандағы мемлекеттік ботаника-лық бақтардың генетикалық қорларын тұрақты басқару» ғылыми техникалық бағдарламаны орындауға қатысты.

Бағдарлама тапсырмасын орындау Бас

ботаникалық бақтың ашық жердегі ағашты өсімдіктер қорын сақтау және қорғауды қамтамасыз етті. «Солтүстік Америка» экспозициясы 1954 жылы қалыптасты және 4 га телім жерді иеленеді. Коллекция 35 тұқымдастан, 66 туыстан тұратын 217 таксонды құрайды. «Шығыс Азия» экспозициясы 1954 жылы құрылған. Коллекция 6 га жерді иеленген және шығыс азиялық ағашты интродуценттері 36 тұқымдастан, 79 туыстан тұратын 197 таксонды құрайды. «Еуропа, Крым, Кавказ» экспозициясы 1956 жылы салынған. Бұл участік 9 гектар жерге ие және 25 тұқымдастан, 56 туыстан тұратын 119 таксонды құрайды. «Казахстан» экспозициясы 1956 жылы салынды. Оның жер көлемі 9,2 га, коллекциясы 9 тұқымдастан, 14 туыстан тұратын 77 таксонды құрайды. «Сібір және Қиыр Шығыс» экспозициясы 1956 жылы құрылған. Жер көлемі 6,5 га. Коллекциясы 23 тұқымдастан, 54 туыстан тұратын 111 таксонды құрайды. «Кониферетум» учаскесі 1970 жылы ұйымдастырылды. Жер көлемі 4,7 га. Коллекциясы 4 тұқымдастан, 12 туыстан тұратын 133 түрмен қылқан жапырақты ағаштардың 25 сәндік түрлерінен тұрады. «Сирингарий» учаскесі 1959 жылдан бастап салына бастады. Жер көлемі 1,8 га. Коллекциясы мамыргүлдің 23 түрімен және 107 Syringa vulgaris L. сұрыптарынан тұрады. Ең жас «Жаңғақты орман» учаскесі 1992 жылы құрылды. Коллекция 0,5 га жерді иеленіп жатыр. Мұнда Corylus туысының 6 түрі және 18 сұрыптары өседі. Қазіргі кезде ағаштар коллекциясы, ареалдары жайылып кеткен өсімдіктерді қосқанда, әлемдік және қазақстандық флора 50 тұқымдастан, 131 туыстан 675 түрден, 32 формадан және 179 культивардан тұратын ағашты интродуценттер 920 таксонды құрайды. Ағашты өсімдіктердің коллекциялық қорын толықтыру 90 таксонға жетті. Ағаштардың 35 таксоны экспозициялық және жүйелік учаскелерге интродукциялық сынақты жалғастыру үшін қайта отырғызылды.

ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Зерттеу жұмыстары ғылымды дамытудың

2 басымдықтары бойынша жүргізіледі:

1) Табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, шикізаттар мен азық-түлікті өңдеу және өндіру;

2) Өмір туралы ғылым.

Осы салалар шеңберінде келесі бағыттар зертхана үшін перспективалы болып табылады:

– «Ботаника және фитоинтродукция институты» РМК Бас ботаникалық бағындағы тірі ағаш өсімдіктерінің коллекциялық қорын Қазақстанның дамуының генетикалық потенциалы қатары сақтау және дамыту;

– өндірістің тиімділігін жоғарылату және табиғатты қорғау іс-шаралары (орман-шылық, көгалдандыру, ауыл шаруашылығы) үшін өсімдіктер ассортиментін көбейту және ұсыныстар жасау;

– өсімдіктердің түрлік ерекшелігін нақтылау;

– өсімдіктердің ішкітүрлік ерекшелігін нақтылау;

– ішкітүрлер өзгерістерінің жалпы заңды-лықтарын анықтау;