Микология және альгология зертханасы

Fылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары:

Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі ба-ғыттарының бірі Қазақстандағы саңырауқұлақ-тардың, балдырлардың және қыналардың алу-антүрлілігін, жүйелік тізімін, географиясын және экологиясын зерттеу болып табылады; табиғи популяциядағы ауылшаруашылық өсімдіктерінде ауру тудыратын патогенді саңырауқұлақтардың биологиялық ерекшеліктерін зерттеу; сулардың «гүлденуін» тудыратын балдырлар түрлерінің флорасын зерттеу; балдырлар мен альгоценоз-дардың жеке таксондарының экологиясын зерттеу, суқоймалардың ластану деңгейін көрсететін улы және индикаторлы түрлерін анықтау.

Ерекше қорғалатын аймақтардың және аз зерттелген аудандардың саңырауқұлақтар мен балдырлар алуантүрлілігін зерттеу, олардың сирек кездесетін, эндемдік және жойылып бара жатқан түрлерін анықтау; экологиясы бойынша таралуы мен топтарға бөлінуін зерттеу; субстратқа бейімділігін, дамуын, маусымдық динамикасын зерттеу.

БФИ микологиялық гербариінің коллекциялық қорын сақтау, толықтыру және ғылыми тұрғыда өңдеу.

Қызметкерлер құрамы: Жалпы құрамы – 14 қыз-меткер. Ғылым докторы – 2, Ғылым кандидаты – 5, Маманданған ғылыми қызметкер – 1, PhD-докторлары – 3, Магистрлер – 3.

Қызметкерлер: бғк, б.ғ.д. Ермекова Б.Д., бғк, б.ғ.д., РЖА мүше корреспонденті Рахимова Е.В., бғқ., б.ғ.к. Нам Г.А., жғқ., б.ғ.к. Джетигенова У.К., ағк, б.ғ.к. Саметова Э.С., ғқ., б.ғ.к. Кызметова Л.А., ғқ. Есенгулова Б.Ж., кғқ Джиен-беков А.К. (ҚазҰУ PhD-докторанты), кғқ Асылбек А. (Қаз ҰАУ PhD-докторанты),кғқ Жахан Н. (PhD-докторант Анкара қаласы, Турция), лаборанттар Касымова Г.И., Жумаханова Ж.Н., Молдажа-нова Р.А. (ҚазҰАУ магистранттары).

Зертхана жетекшісі, биология ғылымдарының кандидаты Нурашов Сатбай Бакытбаевич

Зертхана ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары:

Зертхана ұжымы ғылыми-техникалық бағдар-ламалар мен гранттық жобалардың орындалуына белсенді түрде қатысты. 2012 жылдан бастап 2014 жылға дейін «Қазақстанның жабайы астық тұқымдас өсімдіктерінің патогенді саңырақұлақтарға төзімділік скринингі – селекциялық жұмыстардың ғылыми негізі ретінде» атты ғылыми жоба орындалды (ғылыми жетекшісі б.ғ.к. Г.А. Нам.).

Қазақстанның жабайы астық тұқымдас өсімдіктерінде әртүрлі ауруларды тудыратын саңы-рауқұлақтардың 181 түрі анықталды: қаракүйе (56 түр), тат саңырауқұлағы (30 түр), жапырақ теңбілі (26 түр).

- Қазақстанның жабайы астық тұқымдас өсімдік-терінің конспектісі жасалды;

- Саңырауқұлақ ауруларына анағұрлым аз шал-

дығатын және төзімді астық тұқымдас өсімдік-терінің түрлері анықталды;

- Астық тұқымдас өсімдіктердің ауру қоздырғыш саңырауқұлақ түрлерінің таралу заңдылық-тарына талдау жасалды.

Жоба: «Қазақстанның ботаникалық алуантүр-лілігінің ерекшелігін зерттеудің ғылыми негізі – сирек кездесетін (өсімдіктердің, балдырлардың және саңырақұлақтардың) гербарий коллекциясын құру және сақтау» 2012-2014 жж.

2012-2014 жж. Н. Гумилев атындағы ЕҰУ бірі-

гіп «Көкшетау-Бурабай көлдерінің альгофлорасы, демалыс орындарындағы суқоймалардың лайла-нуы мен гулденуін тудыратын микро- және макробалдырлар түрлеріне қарсы күрес шаралары бойынша ұсыныстар жасау» атты ортақ жоба орындалды, зерттеу нәтижесінде (Ақкөл, Лебединое көлдері және Боровое, Щучье, Большое және Малое Чебачье, Лебяжье, Майбалык, Катарколь и Шалкар аудандарының біраз көлдері) балдырлардың 231 түрі анықталды: диатомдық балдырлардан (Bacillariophyta) – 151түр, жасыл балдырлар (Chlorophyta) – 46 түр, көк-жасыл балдырлар (Cyanophyta) – 16 түр, эвгленалы балдырлар (Euglenophyta) – 7 түр, динофитті балдырлар (Dinophyta) – 4 түр, хара балдырлары (Charophyta) – 6 түр және жалтырауық сары балдырлар (Chrysophyta) – 1 түр.

2013-2015 жж. «Алтай таулы аймағының микобиотасы мен альгофлорасына инвентаризация (түгендеу)» тақырыбында Халықаралық бағдарлама орындалды. (жетекшісі б.ғ.д. Е.В. Рахимова). Осы жобаны жүзеге асыру барысында Алтай таулы өлкесінің территориясында саңырауқұлақтардың 1290 түрі тіркелді. Қатон-Қарағай ұлттық саябағында саңырауқұлақтардың 223 туысқа жататын 407 түрі табылған. Қал-бы жотасының территориясында және Тарбағатай, Саур, Маңрақ жоталарында саңырауқұлақтар 187 туыстан 314 түрді құраса, Марқакөл және Батыс-Алтай қорықтарында – 302 туысқа жататын 673 түрі тіркелген. Анықталған саңырауқұлақтардың

52 түрі барлық зерттелген территория үшін жалпылай ортақ, ал 5 түрі Қазақстан үшін жаңа түр есебінде тіркелді.

Қазақстандық Алтайдың суқоймаларына жүргі-зілген альгологиялық зерттеулер нәтижесінде бал-дырлардың 4 бөлім, 10 класс, 26 қатар, 51 тұқымдас, 83 туысқа жататын 338 алуан түрлері тіркелді.

Микобиота мен альгофлора алуантүрлілігін сақтау тұрғысында ұсыныстар жасау және оларды табиғатта тұрақты түрде пайдалану. Жобаны орындау барысында «Краткий иллюстрированный оп-

ределитель мучнисторосяных грибов Казахстана и приграничных территорий» атты (авторлары Рахимова Е.В., Нам Г.А., Ермекова Б.Д.) және «Краткий иллюстрированный определитель ржавчинных грибов Казахстана» (авторлары Рахимова Е.В., Нам Г.А., Ермекова Б.Д., Абиев С.А., Джетиге-

нова У.К., Есенгулова Б.Ж.) еңбектері жарық көрді.

2015-2017 ж. «Қазақстанның оңтүстік-шығыс шөлді аласа тау беткейлерінің микобиотасы мен альгофлорасының алуантүрлілігінің қазіргі жағдайы және оларды тиімді пайдалану» тақырыбындағы жоба орындалуда (жетекшілері: б.ғ.к. Нам Г.А., б.ғ.к. Нурашов С.Б.). Жоба мақсаты – Кетмень, Малай-Сары жоталары мен Шу-Іле тауларының микобиотасымен альгофлорасының түрлік құрамының қазіргі жағдайын бағалау.

2013-2015 ж. – зертхана қызметкерлері «Қазақ-

станның мәдени өсімдіктерінің жабайы туыста-рының ботаникалық алуантүрлілігі азық-түлік бағдарламасын іске асыру үшін агроалуантүрлілік генетикалық қорын байыту және сақтаудың негізі қатары» ғылыми – техникалық бағдарламаны орындауға қатысты. Осы бағдарламаның зерттеу нәтижесінде институт қызметкерлері «Батыс Тянь-Шань мәдени өсімдіктерінің жабайы туыс-тарын кешенді зерттеу» атты монография басып шығарды. Оның бір тарауы Батыс Тянь-Шань мәдени өсімдіктерінің жабайы туыстарының ауруларына арналған. Экспедиция кезінде жиналған гербарий материалдарын камералды өңдеу және Институттың гербарий қорына тексеру жүргізу

кезінде 68 туысқа жататын мәдени өсімдіктердің

жабайы туыстарының 124 түрінен саңырауқұ-лақтардың 183 таксоны анықталды. Соның 18 так-соны ақ ұнтақ қоздырғыштары, 24 –қара күйе, 25 – тат, 2 – таз қотыр, 1 – спорынья, 11 – септориоз, 37 – жапырақ дақтары, 6 –жеміс шірігі, 59 – басқа аурулардың қоздырғыштары болып табылады.

2015-2017 ж. зертхана қызметкерлері «Жасыл экономикаға өту жағдайында Республикалық ма-ңызды ерекше қорғалатын табиғи территориялар-дың – оңтүстік – шығыс және орталық Қазақстан-дағы мемлекеттік ботаникалық бақтардың генети-калық қорларын тұрақты басқару» МҚБ-сын орындап жатыр. Ғылыми жетекшісі б.ғ.д. Ситпаева Г.Т.

Көптеген экспедициялардың нәтижесінде бүкіл Қазақстанның территориясынан саңырау-құлақтардың 53800 үлгісі, қыналардың 8560 үлгісінен тұратын үлкен коллекциясы жиналды. Қазақстанның территориясына жасалған көптеген экспедициялардың нәтижесінде саңырау-құлақтардың 53800 үлгісі, қыналардың 8560 үлгісінен тұратын үлкен коллекциясы жиналды. Ғылымға жаңадан 9 туыс және 300 аса түрлер қосылды. Қазақстанның әр түрлі аймақтарынан микобиота үшін саңырауқұлақтардың жүзден аса географиялық жаңа түрлері табылды. Ботаника

және фитоинтродукция Институтының Гербарий қорының негізгі бөлігі болып саналатын Орталық Азиядағы саңырауқұлақтардың және қыналар-дың өте бай коллекциядан тұратын гербарийлері Әлемдік Басты Гербарийлері құрамына кіреді және халықаралық АА индексіне ие. Гербарий материалдары негізінде Қазақстанның мемлекеттік сыйлығына ие 13 томдық 20 кітаптан тұра-тын «Қазақстанның споралы өсімдіктерінің

флорасы» атты іргелі еңбектері (1956-1988 жж.) жарыққа шықты.

Соңғы жылдары біздің қызметкелер бірнеше монографияларды жарыққа шығарды:

Рахимова Е.В., Нам Г.А., Ермекова Б.Д. «Краткий иллюстрированный определитель мучнисторося-

ных грибов Казахстана и приграничных территорий». – Новосибирск: Издательство ЦРНС, 2014. – 129 б.

Рахимова Е.В. и др. «Иллюстрированный атлас основных грибных болезней дикорастущих злаков Казахстана». – Алматы, 2014. – 118 б.

Е.В. Рахимова, Г. А. Нам, Ермекова, Б.Д., С.А. Абиев и др. «Краткий иллюстрированный определитель ржавчинных грибов Казахстана». – Алматы, 2015. – 308 б.

Рахимова Е.В. и др. «Микологические экскур-

сии по Заилийскому Алатау». – Алматы, 2014. – 224 с.

Е.В. Рахимова, Г. А. Нам, У.К. Джетигенова «Микологические исследования в Казахстане» Библиографический указатель. – Новосибирск: Издательство ЦРНС, 2017. – 195 б.