Жемісті өсімдіктерді жерсіндіру және тектік қорын қорғау зертханасы

Ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттары:

1. Сиверс алмасының қазақстандық түрлерін, кәдімгі өрік және жабайы жемісті өсімдіктердің біріңғай жаһандық деңгейдегі тектік қорын сақтау, табиғатта ұтымды қалпына келтіру, мәдени түрде тиімді пайдалану.

2. Сиверс алмасының, кәдімгі өрік және жабайы жемісті өсімдіктердің ex-situ бойынша таңдап алынған формаларын сақтау.

3. Жабайы жемісті өсімдіктердің жеміс шикізаттарындағы биологиялық белсенді заттар-

дың болуы мен антиоксидантты белсенділігіне биохимиялық баға беру.

4. Сиверс алмасының және кәдімгі өріктің клон-сұрыптарын селекция, орманды қалпына келтіру жұмыстары, сондай-ақ Қазақстанның тамақ өнеркәсібі үшін өндіріске ендіру.

5) Зертхана қызметкерлерінің жалпы құрамы: 10

Ғылым кандидаттары –1, магистрлер – 5, бакалаврлар – 1

Зертхана меңгерушісі – Муканова Г.С., биология ғылымдарының кандидаты;

Акбаев А.Ж. – агроном-ғалым

Санкайбаева А.Г. – кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі

Шадманова Л.Ш. – кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі

Куджабергенова Ш.Н. – кіші ғылыми қызмет-кер, биология магистрі

Қидарбек Т.- кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі

Мәсімжан М.Т.- кіші ғылыми қызметкер, биология магистрі

Смаилова М.К.- кіші ғылыми қызметкер, биология бакалавры

Розиев И.- жемісті өсімдіктерді баптап-күтуші жұмысшы

Абилжанов Т. – жемісті өсімдіктерді баптап-күтуші жұмысшы

2008 жылдан бастап алғашқы жетекші – ҚР ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, б.ғ.д., проф., ҚР ҰҒА академигі А.Д. Джангалиевтің ұсынысы бойынша жемісті өсімдіктердің тектік қорын сақтау және интродукциялау зертханасын биология ғылымдарының кандидаты Г.С. Муканова басқарып келеді.

– 2012-2017 жж. зертхана қызметкерлері төмен-дегідей ғылыми зерттеу жобаларын орындады:

– «Шырын өндірісі үшін жабайы алманың жаңа иммунды және тазқотыр ауруына өте төзімді сұрыптары мен формаларын өндіріске ендіру»;

– «Қазақстан Республикасының тамақ өнер-кәсібі қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Сиверс алмасы және қадімгі өрік клон-сұрыптары жеміс-терінің антиоксидантты белсенділігі»;

– Сиверс алмасының отандық селекциясының клон-сұрыптарын шырын өндірісі үшін ендіруде, біз шырын өндірісінде пайдалану үшін жарамды алманың 42 клон-сұрыптарының жемісті шикізатына химиялық-технологиялық талап қоюшы жобаны жасадық. Сиверс алмасының жаңа піскен жемістеріне және оларды технологиялық өңдеу өнімдеріне биохимиялық зерттеу нәтижесі, қоректік және биологиялық белсенді заттардың концентрациясы бойынша олар құрғақ және пектинді заттарды, фенольдық қосылыстарды, сондай-ақ басқа да  биологиялық белсенді заттарды жинауы бойынша мәдени сұрыптардың жемістерінен асып түсетіндігін көрсетті. Жоғары көрсеткішті антиоксидантты белсенділігіне, тағамдық құндылығы және қауіпсіздігі, шикізаттық бақтарда егуде қажетті технологиялық сапа жиынтығына ие, соның ішінде шырын бөлуі жоғары және жоғары сапалы табиғи алма шырынын өндіруге жарамды Сиверс алмасының сұрып-тарының тізімі жасалды.

– Шырын өндіруде жоғары технологиялық сапалылыққа ие Сиверс алмасынан бөлінген клон-сұрыптары бойынша селекция үшін ұсыныстар жасалды.

Сонымен қатар, зертхана қызметкерлері 2 ғылыми – техникалық бағдарламаны орындауға қатысты:

– 2013-2015 ж. – зертхана қызметкерлері «Қазақ-

станның мәдени өсімдіктерінің жабайы туыстары-ның ботаникалық алуантүрлілігі азық-түлік бағ-дарламасын іске асыру үшін агроалуантүрлілік генетикалық қорын байыту және сақтаудың негізі қатары»;

– 2015-2017 ж. зертхана қызметкерлері «Жасыл экономикаға өту жағдайында Республикалық маңызды ерекше қорғалатын табиғи территориялардың – оңтүстік – шығыс және орталық Қазақстандағы мемлекеттік ботаникалық бақтардың гене-тикалық қорларын тұрақты басқару» МҚБ-сын орындап жатыр.

– Аталған бағдарламаның ғылыми-практикалық нәтижелері Қазақстанның бірегей жабайы жемісті өсімдіктер қорын  толықтыру және сақтау болып табылады: 2013-2017 жылдары құрылған

басты коллекциялар;

– Сиверс алмасы (14 форма) Батыс Тянь-Шань тауларынан жиналған;

– Кәдімгі өрік (10 форма) Іле Алатауы (Жетіжол жотасы);

– Соғды қара өрігі (8 форма) Батыс Тянь-Шань тауларынан жиналған;

– Итмұрын туысының 8 түрі.

Қазақстан Республикасының аборигендік же-

місті ормандарын қайта қалпына келтіру, селек-циялық бағдарламалар жасау және ормандық тұқым шаруашылығының тұрақты базасын құру үшін «Орман питомнигі» АҚ-нда Сиверс алма-сының және кәдімгі өріктің патенттелген 27 клон-сұрыптарын өндірістік көбейту жұмыстары жал-ғасып жатыр.

АТАҰ дүниежүзілік ұйымның атап көрсет-кеніндей, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету

мәселелері бойынша қысқа мерзімді шешім азық-түлік өндірісінің ерте көтерілуі болып табылады. Осыған байланысты алынған Сиверс алмасы және кәдімгі өрік клон-сұрыптары инвестиция үшін тартымды нысанаға айналады. Тұтынушылар, бөлшек саудагерлер, шырындар, консервіленген жеміс және балаларға арналған тағамдарды өндірушілер отандық жемістердің тапшылығын сезінеді. Сиверс алмасы және қадімгі өрік клон-сұрыптарын өндіріске енгізу арқасында біздің еліміз өз халқын жыл бойы дерлік жаңа піскен жемістермен қамта-масыздай алар еді. Атап айтқанда, Қазақстандық бірыңғай Сиверс алмасы әлемдік алуан түрлі сұрыптардың арғы атасы екендігін жақында шет елдік селекционер ғалымдар дәлелдеді. АҚШ-тың Корнелл

Университетінің алма бойынша эксперті профес-сор Герберт Одвинкл «Қазақстан алма бағы – бұл планетамыздағы бірыңғай алма қоры және ауру-ларға төзімділігі арқасында бағалы» – деп көрсетті. Қазақстандық бірыңғай Сиверс алмасы тек елім- іздің ғана емес, ағымдағы әлемдік мәселелерді де шешуші еді. Сиверс алмасының клон-сұрыптары жоғары сапалы дәрумендерге ие шырындар, пектиндер және алуан түрлі жеміс консервілерін өндіруде бағалы шикізат болып табылады. Сонымен қатар Сиверс алмасының клон-сұрыптарының жеміс шикізаты өнеркәсіп өндірісінде пайдалы табыс көзі болып саналатын әлсіз спиртті ішімдіктер мен ішімдіктер сидра және кальвадос алуда қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ біздің зертхана Қазақстанның жабайы жеміс орманын зерттеу, сақтау және in situ қалпына келтіру, оларды ex situ мәденилендіру және селекциялық помологиялық бағдарламаларын жасау жұмыстарын жалғастыра береді.