Тропикалық және субтропикалық өсімдіктер зертханасы

Құрылған жылы

ҚР ҒА БББ құрамында республикамыз-дағы ең алғашқы экспозициялық оранжерея жабық топырақ жағдайында тропикалық және субтропикалық өсімдіктерді жерсіндіру мақсатында 1969 жылы қолдануға берілді.

Оранжереяның бірегейлігі 1025 кв. м. алаңда Жер шарының түрлі аудандарының өсімдіктері өсуінде: әр түрлі цитрустар (лимондар, апельсиндер, мандариндер) т. б. тропикалық, субтро-пикалық сондай-ақ шөлді, сулы жерлердің өсімдіктері.

Жыл сайын оранжереяны көруге шет елдік қонақтар, ал күн сайын – студенттер, оқушылар, биолог мамандар, гүл өсірушілер келеді.

Зертхананың ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары

Тропикалық және субтропикалық өсімдік-тердің жойылып бара жатқан реликті түрлерін сақтап қалу, Қазақстанда жабық топырақ жағдайында тропикалық және субтропикалық өсімдіктердің түрлерін өсірудің биологиялық негізін жасау, жабық топырақ жағдайында қиын өсетін және бағалы өсімдіктер түрлерін тез көбейтудің тиімді әдістерін іздену, әлемнің ботаникалық орталықтарынан өсімдіктердің жаңа түрлерін, формаларын коллекцияға тарту, Қазақстанда жабық топырақ жағдайында тропикалық және субтропикалық өсімдіктердің түрлерінің өсіп өнуін қамтамасыз ету, Қазақ-станның оңтүстік шығысында фитодизайн үшін коммерциялық бағалы өсімдіктерді таңдау.

Оранжереия коллекциясында 5 бөлімде орна-ласқан: пальмарий, тропикалық өсімдіктер, суккуленттер, субтропикалық өсімдіктер, су және ылғал сүйгіш өсімдіктердің 88 тұқымдасқа, 250 туысқа, 454 түрге жататын 792 таксон өседі.

Ботаникалық бақтың оранжереясы ботаникалық коллекция құруда негізделген коллекциялық, ағартушылық, ғылыми және өндірістік қызметтерді атқарады.

Зертхана қызметкерлері саны: 12 қызметкер

Қазіргі кезде зертхана меңгерушісі Распаева Алма Калимжановна

Зертхана қызметкерлері құрамы:

Мурзова Татьяна Васильевна – б.ғ.к., аға ғылы-ми қызметкер

Мальцев Сергей Николаевич – а-ш.ғ.к., аға ғы-лыми қызметкер

Раушанова Айкерим Шукирбаевна – кіші ғылы-ми қызметкер

Ахметова Гульсима Бархадировна – аға лаборант

Оразалина Гульмира Есенгельдиевна – инженер

Жумахан Токтагали Тургалиулы – инженер

Зеленова Татьяна Васильевна – техник

Бимбетова Закира Нагызовна – техник

Юбузова Сара Ибрагимовна – техник

Пирназарова Акмарал Серикбаевна – техник

Данабек Нурбай – жұмысшы

Результаты исследований за 2013-2017 гг.

2013 ж. зертхана ұжымы ғылыми техникалық бағдарламаны және «Қазақстанның оңтүстік шы-ғысында коммерциализация үшін ашық және жабық жерлерде гүлді-сәндік өсімдіктерінің өсіп өнуінің негізгі заңдылықтары» атты гранттық жобаны орындауға қатысты, оның негізгі мақсаты – Қазақстанның оңтүстік шығысы жағдайында ашық және жабық топырақта гүлді-сәндік өсімдіктерінің өсіп өнуінің негізгі заңдылықтарының дамуын зерттеу. Зерттеу мәселелері болып интродукциялық жұмыстардың жетіскендігін бағалау шкаласын жасау; өсімдіктердің өсу және дамуына жарықтың әсерін зерттеу; фенологиялық бақылау жүргізу; вегетативтік және тұқымдық көбейту; өсімдіктердің генеративтік мүшелерінің морфологиясын зерттеу, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстік шығысында коммерциализация үшін ашық және жабық жерлерде гүлді-сәндік өсімдіктерінің ассортиментін жаңа таксондармен көбейту арқылы ішкі жайларды көгалдандыруда фитомодулдерін құруды және ландшафтық дизайнды негіздеу.

Жабық топырақта өсімдіктердің 5 тұқымдасы-

ның өкілдеріне интродукциялық сынақ жүргізілді. Кап провинциясынан (5 түр) Amaryl-lidaceae Jaume St. Hil., Жапон-Қытайлық (8түр) Moraceae Link, Индонезиялық провинциясынан (8 түр), Индонезилық (4 түр) Arecaceae Sch. – Bip. (Palmae Juss.) және Araceae Juss. Гвиандық провинциясы-

нан (3 түр), Орталық-бразилиялық (6түр), Мекси-калық провинциядан Cactaceae Juss. (6 түр) тұқым-

дасының өкілдері ең жоғары перспективалы деп танылды.

Алғаш рет фикусотар, кактустар, амариллистерді бағалаудың 5 баллдық шкаласы, Қазақстанда жабық топырақта пальмаларды интродукция лау-дың 7 баллдық шкалсы жасалды. Жабық топырақта тропикалық және субтропикалық өсімдіктерді интродукциялау бойынша көп жылдық жұмыстардың негізінде интродукциилық қордың кең болашағын қамтамасыз ететін 4 фитомодулі ұсынылды, фитодизайн үшін Қазақстанның оңтүстік шығысын-да жабық топырақта өсетін өсімдіктердің тізімі берілді.

Әр түрлі тұқымдастар түрлеріне жарықтың әсері зерттелді, олардың морфологиялық параметрлері өзгергені байқалды. Пальмалардың төменгі температураға адаптациялануы олардың түрлік ерекшелігіне байланысты және жаңа жапырақтар қалыптасу кезінде жапырақтың өсіуі-нің кешеуілдеуі байқалады.

Фрезияның 10 сұрыпаралық сәнді гүлді гибридтері бөлініп алынды.

Жабық топырақ коллекциясы 14 жаңа түрлер мен сұрыптармен толықты.

Қазақстанның оңтүстік шығысында коммерциализация үшін 17 жабық топырақ өсімдіктерінің  коммерциялық бағалы түрлері мен сұрыптары және 12 ашық топырақ өсімдіктерінің коммерциялық бағалы түрлері мен сұрыптары көбейтілді.

Жұмыс нәтижелері бойынша 22 мақала, 3 әдіс-

темелік ұсыныстар: («Жабық жерде гибридті фрезия сұрыптарын алу және өсіру технологиясы бойынша әдістемелік ұсыныстар», «Жабық топырақ жағдайында амариллистерді өсіру бой-ынша әдістемелік ұсыныстар», «Қазақстанның оңтүстік шығысында жабық жерде Ficus L. өсімдігін көбейту және өсіру бойынша әдістемелік ұсыныстар») жарық көрді. Экспозициялық оранжереямен таныстыру үшін «Бас ботаникалық бақтың экспозициялық оранжереясы бойынша жол көрсеткіш» басылып шығарылды.

Ғылыми техникалық бағдарламаны орындау нәтижесінде: «Жасыл экономикаға өту жағдайында Республикалық маңызды ерекше қорғалатын табиғи территориялардың – оңтүстік – шығыс және орталық Қазақстандағы мемлекеттік ботаникалық бақтардың генетикалық қорларын тұрақты басқару» 2016 жылы халықаралық ғылы-ми конференцияларда (Санкт-Петербург қ. Россия, Анталья қ. Турция) 3 мақала жарық көрді.

Қазіргі кезде зертхана ұжымы ғылыми тех-никалық бағдарлама көлеміндетөмендегідей тапсырмаларды орындайды:

- жабық жерде өсетін фитонцидті, жеміс және сәндік өсімдіктердің генетикалық қорын жетіл-

діру,

- жабық жерде өсетін өсімдіктердің коммер-циялық бағалы түрлері мен сұрыптарының өсіп өнуін зерттеу,

- сирек гүлдейтін өсімдіктердің гүлдеріне сипаттама жазу,

- жоғары фитонцидтік белсенділікті әсемдік өсімдіктердің экологиялық биологиялық ерекшеліктерін зерттеу,

- фитодизайн және коммерциализация үшін жабық жерде өсетін өсімдіктердің  пайдалы, бағалы түрлерін анықтау.

Зертхана дамуының болашағы

Зертхана ғылыми қызметкерлері Bromeliaceae Juss., Moraceae Link., Cactaceae Juss., Araceae Juss., Malvaceae Juss., Arecaceae Sch.-Bip. (Palmae Juss.), Rutaceae Lindl. тұқымдастарының тірі өсімдіктер коллекциясын жинау және қалыптастыру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр, вегетативтік және тұқымдық көбейту, жабық жерде жаңа түрлерді өсіру бойынша зерттеулер жалғасуда.

Жабық жерде өсімдіктердің 88 тұқымдасының өкілдері өсіп жатыр. Осыған байланысты әлемдік субтропикалық флораның түрлік және туыстық алуан түрлілігі біздің коллекциямызда жеткіліксіз, жақын арада ең басты тапсырмалардың бірі коллекциямызда тропикалық және субтропикалық өсімдіктерді көбейту, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстік шығысында коммерциализация үшін жабық топырақта гүлді-сәндік өсімдіктерінің ассортиментін жаңа таксондармен көбейту арқылы ішкі жайларды көгалдандыруда фитомодулдерін құру және санын көбейту жұмыстары оындалуда.