Институт филиалдары

Институт филиалдары

Жезқазған ботаникалық бағы –  "Ботаника және фитоинтродукция институты" ШЖҚ РМК филиалы

Құрылған жылы: 1939

1939 жылы ҚазҒАФ-ның Жезқазған ғылыми-зерттеу базасы тәжірибелік станциясы қатары құрылып, Оспанов О.О. жетекшілік етті (1939-1942). Соңғы жылдары станцияны Горбаченко В.Н. (1942-1946), Щербинин Н.М. (1947-1949), Патахов М.И.(1949-1954) басқарды. 1948 жылы тәжірибелік станция ҚазКСР ҒА-ның Жезқазған ғылыми-зерттеу базасы болып өзгертілді. 

Көгалдандыру, өсімдік өсіру шаруашылығының негізгі мәселелерін шешуге байланысты 1954-1956 жж. ғылыми-зерттеу станциясындағы жұмыстар тоқтатылды. 1957 жылы Қ.И. Сәтбаевтың бастамасымен бұрынғы ғылыми-зерттеу базасы аймағында ботаника институтының бөлімі ұйымдастырылып, 1966 жылы ҚазКСР ҒА Орталық ботаникалық бағына бағынышты Жезқазған ботаникалық бағы болып өзгертілді.

Директоры: 2013 жылдан бастап Нашенов Жангозы Болатович.

Негізгі ғылыми зерттеу бағыттары:

Орталық Қазақстан флорасын зерттеу;

Орталық Қазақстан пайдалы өсімдіктер түрлерінің таралуын және шикізат қорын анықтау;

Жергілікті флораның дәрілік, ароматтық, сирек кездесетін, жойылу қаупі бар өсімдіктерді интродукциялау;

Орталық Қазақстан шөлдері жағдайында сәнді гүлді өсімдіктерді интродукциялау, Жезқазған өнеркәсіптік аймағында елді мекендерді көгалдандыру үшін өсімдіктер ассортиментін жасау және практикада қолдануға енгізу;

Жеміс-жидек және көкөніс дақылдарының түрлерін, сұрыптарын, клондарын интродукциялау, олардың сұрыптарын бағалау және енгізу;

Ағаш-бұта өсімдіктерін интродукциялау Орталық және Солтүстік Қазақстан аймағында көгалдандыру практикасына енгізу;

Антропогендік факторлардың әсерінен Орталық Қазақстан өсімдіктерінің әртүрлі топырақ – климаттық жағдайларға адаптациялануының физиологиялық және анатомо-морфологиялық ерекшелігін зерттеу;

Орталық Қазақстан жабайы және мәдени өсімдіктерінің түрлері бойынша электрондық мәліметтер базасын құру.

Қызметкерлер саны: 27 қызметкер, соның ішінде 3 ғылым кандидаты; 4 магистр; 2 жоғары білімді маман.

2013 - 2017 жж. Ғылыми зерттеу жетістіктері

Жезқазған ботаникалық бағының коллекция қоры 2016 жылы түтікшелі өсімдіктердің 95 тұқымдасынан, 299 туысына жататын 1374 түрлер, формалар және сұрыптарынан тұрады.  Соның ішінде жеміс-жидек культурасы коллекциясы 5 тұқымдастан тұратын – 313 түр, сұрып, сұрып-клондар мен формаларды құрайды;

Қазақстан және шетжерлік коллекция флорасы 29 тұқымдастан тұратын 97 түр;

сәнді гүлді өсімдіктердің коллекция қоры 80 тұқымдастан тұратын 732 түр, форма және сұрыптардан тұратын ағаш-бұталы, кө жылдық және бір жылдық шөптесін, жылыжай –оранжерея өсімдіктері;

дендрология бөлімі ағаш-бұталы өсімдіктердің 24 тұқымдасынан тұратын 180 сұрып және формаларынан тұрады;

дәрілік және ароматты өсімдіктердің коллекциясы 20 тұқымдастан тұратын 52 түрді құрайды.

ЖББ- ның электрондық мәліметтер базасына 3500 гербарий үлгілерінің 1050 гербарий парақтары бойынша деректер енгізілді.

ЖББ- ның негізгі тұқым қоры жергілікті флораның дәрілік, эфирмайлық өсімдіктерін репродукциялау арқылы қалыптасты. ЖББ- ның тұқым қоймасында барлығы ашық жердегі сәнді өсімдіктердің 615 түрлері, формалары және сұрыптары, жылыжай өсімдіктерінің 121түрі, ағаш-бұталы өсімдіктердің 51 түрі, дәрілік өсім-діктердің 36 түрі, және жергілікті флораның 118 түрі сақталады.

2013-2015 жж. тұқым қоры МӨЖТ бағдарла-масын орындау кезінде айтарлықтай толықты, ЖББ тұқым қоймасына барлығы Орталық және Солтүстік Қазақстан аймағында жиналған 34 тұқымдастан тұратын 158  түрдің 792 тұқым үлгісі сақтауға қойылды.  Соның ішінде: МӨЖТ 40 түрінің 72 тұқым үлгісі  2013 ж. жиналды, МӨЖТ 78 түрінің 408 тұқым үлгісі  2014 ж. жиналды, МӨЖТ 121 түрінің 312 тұқым үлгісі  2015 ж. жиналды. Жиналған тұқым материалының 80% -ы  Fabaceae, Poaceae, Chenopodiaceae тұқымдасына жататын жемшөп өсімдіктері.

2013-2017 жж. аралығында ЖББ мақсатты бағдарлама және гранттық қаржыландыру, сондай-ақ шаруашылық келісім міндеттемелері негізінде шеңберінде ғылыми зерттеу жұмыстары орындалды.

Мақсатты бағдарлама қаржыландыру:

1. «Жезқазған ботаникалық бағының тірі өсімдіктер коллекция қорын сақтау және дамытуды қамсыз ету» (2012-2014 жж.). Бұл бағдарлама шеңберінде ботаникалық бақтың тірі өсімдіктер коллекция қорын үйренуге, сақтауға және дамы-туға арналған іс-шаралар орындалды.

2. 2013-2015 жж. «Орталық Қазақстан мәдени өсімдіктерінің жабайы туыстары: генетикалық қорларын анықтау және тұқым материалдары коллекциясын құру» бағдарламасы бойынша батыс және шығыс ұсақ шоқылардың ішінде, Ұлытау тауында, Қарқаралы таулы-орманды массивте, Торғай, Тобыл-Есіл, Есіл, Көкшетау флоралық ауданы мен Бетпақдала шөлдерінің мәдени өсімдіктерінің жабайы туыстарын анықтауға бағытталған зерттеу жұмыстары жүргізілді.

3. 2015-2017 жж. «Жасыл экономикаға өту жағдайында Республикалық маңызды ерекше қорғалатын табиғи территориялардың – оңтүстік-шығыс және орталық Қазақстандағы мемлекеттік ботаникалық бақтардың генетикалық қорларын тұрақты басқару» бағдарламасы Жезқазған ботаникалық бағының тірі өсімдіктер коллекция қорын, гербарий қорын және тұқым банкін сақтау және дамытуды қамсыз етуге бағытталған.

Гранттық қаржыландыру:

«Орталық Қазақстан аридті зонасында отандық және шет елдік селекциясындағы алма мен алмұрттың қазіргі кездегі сұрыптарының өнімділігінің көрсеткіштерін зерттеу» жобасы шеңберінде (2012-2014 жж.) бір қатар көрсет-кіштер негізінде жеміс-жидек культураларының тізімі жасалып, Жезқазған өндірістік аймағында практикалық пайдалануға енгізу үшін ұсыныстар жасалды.

«Сақтауға қойылған алма мен алмұрттың әртүрлі сұрыптары жемісінің сапасын ыстық сумен өңдеу және күн сәулесінен зақымдану әсерін бәсеңдетуші  биопрепараттардың әсері»  тақырыбындағы ғылыми зерттеу жұмысы кезінде (2014-2017) Орталық Қазақстан жағдайында жемістерді сақтау кезінде жемістердің бұзылуын айтарлықтай төмендететін және олардың сапасын өзгеріссіз сақтайтын қазіргі кездегі технологисын алғаш рет пайдаланылды. «Орталық Қазақстанда қара қарақаттың қазіргі кездегі иммундық сұрыптарын экологиялық бағалау» (2014-2017) Орталық Қазақстанда алғаш рет қара қарақаттың экологиялық төзімділігіне кешенді баға берілді.

3. «Өсімдіктердің әр түрлі тіршілік формаларының адаптациялық аспекті және қалалық урбанизацяланған экожүйе үшін түрлерді таңдау». Жезқазған өндірістік аймағын көгалдандыру үшін интродукцияланған және акклиматизацияланған өсімдіктер ассортименті және каталогі жасалып, ұсыныстар берілді. Ассортимент тізіміне енген тұрлерді ұқсас топырақтық-климаттық және экологиялық жағдайдағы басқа аймақтарды көгалдандыруға ұсынуға болады.  Қазақстандық баспахана «Фолиант», «АО НЦНТИ» кітап басып шығарылады. Рейтингі жоғары журналдарда мақалалар жарық көреді.

Даму болашағы

Мақсаты – Қазақстан өсімдіктерінің тектік қорын толықтырудың ғылыми негізін дамыту, оларды in-situ и ex-situ сақтау; Орталық Қазақстан жағдайында шаруашылықта пайдалануда және табиғатты қорғау үшін бағалы өсімдіктерді көбейту және культураға енгізу технологиясын жасау.

Мақсатты іске асыру үшін төмендегідей тапсырмаларды орындау қажет:

1) Заңдық ұйым дәрежесін алу.

2) Орталық Қазақстан флорасының әртүрлілігін тиімді пайдаланудың ғылыми негізін жасау және енгізу, интродукцияланған өсімдіктердің тектік қорын толықтыру.

3) Орталық Қазақстан жағдайында сирек кездесетін және жойылып кету қаупі төнген өсімдіктер түрлерін сақтау әдістерін жасау.

4) Көгалдандыру.

5) Орталық Қазақстан өсімдіктер жамыл-ғысының жағдайына популяция, морфологиялық және анатомиялық деңгейде мониторинг жүргізу.

6) Штатты ұлғайтып, кадрларды дайындау.

 

Іле ботаникалық бағы - "Ботаника және фитоинтродукция институты" ШЖҚ РМК филиалы

 

КСРО ҚазҒАФ Президиум- ның 1943 жылғы 4 желтоқсандағы №18  қаулысымен Іле кешенді экспедициясы ұйымдастырылды. Основная цель экспедицияның негізгі мақсаты Іле өзені бассейнін зерттеу болды.

КСРО ҚазҒАФ Президиум- ның 1945 жылғы 25 мамырындағы №15 қаулысында Ботаника институтына Іле өзенінің төменгі ағысында стационар ұйымдастыру тапсырылды және 1946 жылдың 13 шілдесінде ҚазКСР ҒА Президиумы отырысында Іле өзенінде стационар құру ісі қаралып, бекітілді.

1946 жылы 4 шілдеде Решением Исполкома Балхаш аудандық еңбекшілер депутаттары кеңесінің атқару комитетінің №84 шешімімен Іле стационары үшін мемжерқорынан ауданы 100 га жер бөлінді.

1946 жылдың 2 қарашадағы ҚазКСР ҒА Президиумының №26 қаулысымен ҚазКСР ҒА базасы мен  филиалдар Кеңесі құрамына осы ауданның табиғи байлықтарын, экономика және мәдениетін зерттеу бойынша кешенді ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін ғылыми-зерттеу мекемесі қатары Іле кешенді стационары база құқығы қатарында енді.

1954 жылдың 2 наурызындағы ҚазКСР ҒА Президиумының №36 қаулысына сәйкес Іле базасы Ботаника институтының құрамына енді.

1958 жылғы 23 мамырдағы ҚазКСР ҒА Президиумының №43 қаулысымен Ботаника институтының Іле эксперименталдық базасы аймақтық ботаникалық бағымен Ботаника институтының Іле ғылыми зерттеу бөлімі болып өзгерді.

1965 жылғы 27 қаңтардағы ҚазКСР ҒА жалпы жиналысының №5 қаулысына сәйкес ғылыми зерттеу институты құқығындағы ҚазКСР ҒА Бас ботаникалық бағы ұйымдастырылды. Бұрынғы Ботаника институтының Іле ғылыми зерттеу бөлімі Бас ботаникалық бағының Іле филиалы болып өзгертілді.

Ботаника институты мен Бас ботаникалық бағы қосылғаннан кейін (Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының 1995 жылғы 5 мамырдағы №38 қаулысымен) Іле филиалы Ботаника және фитоинтродукция институтының бөлімі құқығындағы Іле ботаникалық бағы болып өзгерді.

2000 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасы Үкіметі қаулысымен Іле ботаникалық бағы қайтадан Ботаника және фитоинтродукция институтының филиалы болып өзгертілді.

Іле ботаникалық бағының ғылыми профилі: Оңтүстік Балхаш шөлдері жағдайында перспективалы басқа жер өсімдіктерін интродукциялау, акклиматизациялау; перспективалы аборигендік түрлерді сынау және культураға енгізу.

Негізгі міндеттері болып табылады: Үлен ғылыми, экономикалық және мәдени маңызға ие басқа жердің және жергілікті флораның тірі өсімдіктер коллекциясын жасанды жағдайда сақтау. Ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізудің негізгі мақсаты Оңтүстік Балхаштың мәдени флорасын қатал топырақ-климаттық жағдайларға төзімді, перспективалы түрлермен,  басқа жер өсімдіктері сұрыптарымен байыту және жергілікті флораның пайдалы жабайы өсетін өсімдіктерін мәдени культіраға енгізу.

Іле ботаникалық бағының коллекциялық қоры 77 тұқымдастан, 151 туыстан, 237 түрден тұратын 3097 өсімдік өседі.

Бақ 5 коллекциялық учаскеге бөлінген. Ағаш-бұта өсімдіктері учаскесінде өсімдіктердің (86 түрі), жемісті (20-дан аса сұрыптары мен формалары), сәндік (40 аса түр), дәрілік өсімдіктер (45 түр) және жергілікті флора (30 аса түр).

Бақтың жалпы ауданы - 52,7 га.

Директорлар тізімі:

1.   Демченко Виктор Николаевич - 1946-1969 жж.

2.   Оспанов Сағатбек Оспанович - 1969-1974 жж.

3.   Исмагулов Құнанбай Исмагулович - 1975-1985 жж.

4.   Хамитов Тоқтамыс Абдуакасович - 1985-1987 жж.

5.   Наканова Элеонора Галымжановна -1987-1995 жж.

6.    Исабаев Серік Өксікбаевич – 1995 жылдан бастап.